Kiedy dziecko potrzebuje pomocy, nie zawsze potrafi o nią poprosić. Dlatego jego bezpieczeństwa muszą pilnować instytucje – te z paragrafami w ręku i te z sercem na dłoni. Ochrona praw dziecka nie jest zadaniem jednej organizacji, ale całego społeczeństwa. Państwo, szkoła, rodzina, organizacje pozarządowe – każdy ma w tej układance swoje miejsce i obowiązki¹.

Na straży praw dziecka stoi w Polsce szereg instytucji. Najważniejszą z nich jest Rzecznik Praw Dziecka, powołany ustawą z 2000 roku². Jego zadaniem jest monitorowanie przestrzegania praw najmłodszych, interweniowanie w sytuacjach naruszeń oraz inicjowanie zmian legislacyjnych. Co roku Biuro Rzecznika publikuje raport, który pokazuje, jak naprawdę wygląda sytuacja dzieci w Polsce – nie w paragrafach, lecz w liczbach, listach i historiach³.

Jak mówi obecny Rzecznik, Mikołaj Pawlak:

„Rzecznik nie może być urzędnikiem zza biurka. Musi słuchać dzieci – nawet wtedy, gdy mówią nieśmiało albo wcale.”⁴

Drugim filarem ochrony są sądy rodzinne, które rozstrzygają sprawy dotyczące władzy rodzicielskiej, kontaktów z dzieckiem czy pieczy zastępczej. Wbrew potocznym opiniom, ich zadaniem nie jest karanie rodziców, ale ochrona dobra dziecka. W tym celu sędziowie coraz częściej korzystają z opinii biegłych psychologów, pedagogów i kuratorów sądowych⁵.

Ważną rolę pełnią także szkoły – miejsca, które dla wielu dzieci są drugim domem. To tam często po raz pierwszy zauważa się symptomy przemocy domowej, zaniedbania czy kryzysu emocjonalnego. Zgodnie z ustawą Prawo oświatowe, szkoła ma obowiązek reagować w sytuacji zagrożenia dobra ucznia i współpracować z ośrodkami pomocy społecznej⁶.

Pedagog szkolna z Bydgoszczy, pani Jolanta Wróbel, opowiada:

„Nie jestem policjantką, jestem osobą, która ma usłyszeć to, czego dziecko boi się powiedzieć głośno. Czasem wystarczy jedno zdanie, by rozpocząć proces zmiany.”⁷

Na lokalnym poziomie ogromne znaczenie mają ośrodki pomocy społecznej, centra wsparcia rodzin, poradnie psychologiczno-pedagogiczne czy komisje ds. przeciwdziałania przemocy domowej. To właśnie tam trafiają pierwsze sygnały o zagrożeniu dziecka. Dzięki systemowi Niebieskiej Karty interwencja może rozpocząć się natychmiast, bez konieczności formalnego zgłoszenia ze strony rodziny⁸.

Nie można jednak zapominać o roli organizacji pozarządowych. Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę, UNICEF Polska, SOS Wioski Dziecięce czy Towarzystwo Przyjaciół Dzieci – to instytucje, które codziennie wspierają najmłodszych, prowadząc telefony zaufania, kampanie społeczne, szkolenia dla nauczycieli i rodziców⁹.

Jednym z filarów społeczeństwa obywatelskiego są również media. To dzięki nim wiele spraw zyskało rozgłos i doprowadziło do zmian w prawie – od wprowadzenia zakazu stosowania kar cielesnych po zaostrzenie przepisów o ochronie dzieci w sieci¹⁰.

Ochrona praw dziecka to jednak nie tylko system, ale też postawa. Każdy dorosły, który reaguje na krzywdę, jest częścią tego systemu – nawet jeśli nie nosi urzędowej legitymacji. Jak mówi psycholog i działacz społeczny dr Michał Pilecki:

„Nie trzeba być prawnikiem, żeby chronić prawa dziecka. Wystarczy odwaga, by nie odwracać wzroku.”¹¹

Prawo tworzy ramy. Instytucje nadają im kształt. Ale to człowiek – nauczyciel, lekarz, sąsiad, rodzic – wypełnia je treścią. Bo system nie zadziała, jeśli zabraknie empatii.

A prawdziwym sprawdzianem dla państwa nie jest liczba ustaw, ale to, czy dziecko czuje się bezpieczne, gdy puka do drzwi.

Źródła:
¹ Konstytucja RP, art. 72
² Ustawa o Rzeczniku Praw Dziecka, Dz.U. 2000 nr 6 poz. 69
³ Biuro Rzecznika Praw Dziecka, „Raport roczny 2023”
⁴ Wywiad z Mikołajem Pawlakiem, „Dziennik Gazeta Prawna”, 2023
⁵ Ministerstwo Sprawiedliwości, „Postępowanie w sprawach rodzinnych – wytyczne”, Warszawa 2022
⁶ Ustawa – Prawo oświatowe, Dz.U. 2017 poz. 59
⁷ Wywiad z Jolantą Wróbel, „Edukacja w Praktyce”, 2023
⁸ Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej, „Procedura Niebieskiej Karty”, 2022
⁹ Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę, Raport „Dziecko i przemoc”, Warszawa 2023
¹⁰ Rzecznik Praw Dziecka, komunikat prasowy „Ochrona dzieci w internecie”, 2023
¹¹ Wywiad z dr Michałem Pileckim, „Polityka Społeczna”, 2023

autor: Paweł Grzegorczyk