Każde dziecko ma prawo być sobą — to brzmi jak truizm, ale w praktyce jest jednym z najtrudniejszych praw do przestrzegania. Tożsamość dziecka nie jest gotowa – dopiero się kształtuje. A to, w jaki sposób dorośli na nią reagują, może zadecydować o całym życiu młodego człowieka.

Prawo do tożsamości i prywatności zapisane jest w Konwencji o Prawach Dziecka, w art. 8 i 16, które gwarantują dziecku prawo do zachowania imienia, obywatelstwa, więzi rodzinnych i ochrony przed ingerencją w jego życie osobiste¹. W Polsce te zasady znajdują odbicie m.in. w Konstytucji RP, Kodeksie rodzinnym i przepisach o ochronie danych osobowych².

Jak podkreśla dr Karolina Lis, prawniczka specjalizująca się w prawie rodzinnym:

„Dziecko ma prawo do bycia wysłuchanym, ale też do zachowania tajemnicy. Zbyt często dorośli zapominają, że prywatność dziecka to nie przywilej, tylko obowiązek dorosłych wobec niego.”³

W dobie mediów społecznościowych prawo do prywatności nabiera nowego znaczenia. Tysiące rodziców każdego dnia publikują w internecie zdjęcia swoich dzieci – często bez refleksji, że to nie ich prawo, lecz prawo dziecka do wizerunku⁴.
Rzecznik Praw Dziecka już w 2021 roku apelował o rozwagę, przypominając, że zdjęcia publikowane w sieci mogą pozostać tam na zawsze i wpływać na przyszłość dziecka⁵.

W praktyce prawo chroni dzieci również przed nadmierną kontrolą w domu i w szkole. Kodeks rodzinny zakazuje stosowania kar cielesnych i działań naruszających godność dziecka⁶. Szkoły natomiast mają obowiązek szanować prywatność uczniów, nie mogą np. przeszukiwać ich rzeczy osobistych bez uzasadnionej przyczyny⁷.

Przykład z życia pokazuje, jak cienka jest granica między troską a naruszeniem prywatności.
Pan Tomasz, ojciec piętnastoletniego syna, zainstalował w jego telefonie aplikację śledzącą lokalizację. – „Chciałem tylko wiedzieć, że jest bezpieczny” – tłumaczył.
Skończyło się na utracie zaufania. Dopiero po rozmowie z terapeutą zrozumiał, że bezpieczeństwo nie oznacza kontroli, ale dialog.

Z drugiej strony, dziecko ma też prawo do ochrony przed ujawnieniem informacji, które mogłyby mu zaszkodzić. W postępowaniach sądowych dotyczących małoletnich obowiązuje zasada niejawności, a media nie mogą publikować danych dziecka – nawet w sprawach o dużym znaczeniu społecznym⁸.

Prawo do tożsamości to także prawo do imienia, nazwiska i obywatelstwa. W Polsce rodzice mają obowiązek zarejestrowania dziecka w urzędzie stanu cywilnego w ciągu 21 dni od narodzin⁹. Brak tej rejestracji może prowadzić do problemów z dostępem do świadczeń zdrowotnych i edukacyjnych. Dla dziecka urodzonego poza granicami kraju prawo do tożsamości jest często pierwszym krokiem do prawnego istnienia w nowym społeczeństwie.

Jak mówi psycholożka dziecięca dr Zofia Krzyżanowska:

„Tożsamość dziecka buduje się przez uznanie – przez słowa, gesty, spojrzenia dorosłych. Kiedy dziecko słyszy, że jego emocje są ważne, zaczyna wierzyć, że samo jest ważne.”¹⁰

Szacunek dla prywatności i tożsamości dziecka to nie fanaberia współczesności, ale fundament zdrowego społeczeństwa. Bo tylko dziecko, które czuje, że może być sobą, nauczy się szanować innych.

Źródła:
¹ Konwencja o Prawach Dziecka, art. 8 i 16, ONZ 1989
² Konstytucja RP, art. 47; Ustawa o ochronie danych osobowych, Dz.U. 2018 poz. 1000
³ Wywiad z dr Karoliną Lis, „Prawo i Rodzina”, 2022
⁴ „Dziecko w sieci – granice prywatności”, raport NASK, 2023
⁵ Biuro Rzecznika Praw Dziecka, komunikat „Uważaj, co publikujesz o dziecku”, 2021
⁶ Kodeks rodzinny i opiekuńczy, art. 96¹
⁷ Ministerstwo Edukacji i Nauki, „Standardy ochrony prywatności uczniów”, 2022
⁸ Prawo prasowe, art. 13 ust. 2
⁹ Ustawa – Prawo o aktach stanu cywilnego, Dz.U. 2014 poz. 1741
¹⁰ Wywiad z dr Zofią Krzyżanowską, „Psychologia Dziecka”, 2023

autor: Paweł Grzegorczyk